คู่มือวิเคราะห์กระดูกมนุษย์สำหรับนักโบราณคดี

นายสายันต์ ไพรชาญจิตร
นักโบราณคดี 4

ฝ่ายวิชาการ กองโบราณคดี
กรมศิลปากร
กันยายน ๒๕๒๘

บันทึกการศึกษาดูงานทางโบราณคดีและกายวิภาคศาสตร์มนุษย์จากกระดูกของภาคพื้นยุโรป
ประจำปี ราชการฝรั่งเศส ภาคฤดูร้อน – กันยายน 2526

การที่ข้าพเจ้ามีโอกาสได้เดินทางไปเรียนทางวิชากายวิภาคศาสตร์มนุษย์จากกระดูกซึ่งรวมอยู่ในวิชามานุษยวิทยากายภาพ (Physical Anthropology) ณ ห้องปฏิบัติการทางกายวิภาคศาสตร์มหาวิทยาลัยบอร์โด ประเทศฝรั่งเศส ซึ่งควบคุมโดย ศาสตราจารย์ เบอร์นาร์ด แวนเดอร์เมิร์สช (Prof. Bernard Vandermeersch) มหาวิทยาลัยบอร์โด ได้เริ่มศึกษาและเรียนรู้ทางด้านกระดูกมนุษย์ โดยได้รับความช่วยเหลือจาก นางสาวมาริแยลล์ ซองโตนี (Dr. Marielle Santoni) ซึ่งได้ให้คำแนะนำและเป็นผู้อำนวยการแผนกนี้ การศึกษาดังกล่าว ได้เริ่มจากการศึกษาทางด้านกายวิภาคของโครงกระดูกมนุษย์ และต่อมาก็ได้ฝึกปฏิบัติในการศึกษาการแยกโครงกระดูกของคนโบราณจากยุคโบราณ – กลาง (ยุคหินกลาง – ยุคหินใหม่) ซึ่งกระจัดกระจายไปตามถ้ำและหลุมฝังศพทั่วประเทศฝรั่งเศส และได้รับความอนุเคราะห์ให้ใช้ห้องปฏิบัติการในการทำการศึกษาทางวิชาการดังกล่าวนั้น

ทางการได้ส่งนักศึกษาต่างชาติ 1 คนไปทำการศึกษาอบรมเป็นเวลา 1 ปีเพื่อกลับมาสอนในประเทศไทยซึ่งได้ผ่านไปแล้ว 1 ปีการศึกษา และได้เสร็จสิ้นโครงการโดยสมบูรณ์

ข้าพเจ้าได้เรียนรู้ความรู้ในเรื่องการศึกษาโครงกระดูกมนุษย์จากประเทศฝรั่งเศส และได้รับความช่วยเหลืออย่างเต็มที่ในทางด้านวิชาการจากสถาบัน C.N.R.S. (ศูนย์วิจัยแห่งชาติฝรั่งเศส) และ C.I.E.S. (ศูนย์การศึกษานานาชาติและการฝึกอบรม)

จากการอบรมทางวิชาการที่บอร์โด ท่านให้ศึกษาทางโครงกระดูกและให้เดินทางไปยังศูนย์ปฏิบัติการทางวิชาการ ณ โรงเรียนอี.เอ็น.ไอ.ที.เอ (E.N.I.T.A.: Ecole Nationale D’Ingénieurs des Travaux Agricoles De Bordeaux)

วันที่ 11 กรกฏาคม ข้าพเจ้าได้มีโอกาสไปยังเมือง ทัวร์ (Tours) ซึ่งเป็นเมืองในภาคกลางของฝรั่งเศส เพื่อทำการศึกษาดูงานทางด้านการอนุรักษ์โบราณวัตถุโดยเฉพาะอย่างยิ่งกระดูกมนุษย์ ซึ่งทางสถาบันอนุรักษ์โบราณวัตถุ (Conservation section) ห้องปฏิบัติการด้านวิทยาศาสตร์การอนุรักษ์ และห้องปฏิบัติการทางกายวิภาคศาสตร์ มหาวิทยาลัยท้องถิ่นได้จัดให้มีการศึกษาการเตรียมการอนุรักษ์ทางวิทยาศาสตร์ที่ยังทำการได้ทั้งกระดูกแห้งและกระดูกที่ฝังในพื้นที่ชุ่มน้ำ และได้ศึกษาการเตรียมการอนุรักษ์โครงกระดูกที่ขุดพบจากหลุมฝังศพ และจากถ้ำต่างๆ ที่กระจัดกระจายไปตามประเทศฝรั่งเศส

วันที่ 11 กรกฏาคม ข้าพเจ้าได้มีโอกาสไปยังเมือง ทัวร์ (Tours) ซึ่งเป็นเมืองในภาคกลางของฝรั่งเศส ที่นั่นได้มีโอกาสศึกษาดูงานทางด้านการอนุรักษ์โบราณวัตถุ โดยเฉพาะอย่างยิ่งกระดูกมนุษย์ ซึ่งทางสถาบันอนุรักษ์โบราณวัตถุ (Conservation section) ห้องปฏิบัติการด้านวิทยาศาสตร์การอนุรักษ์ และห้องปฏิบัติการทางกายวิภาคศาสตร์ มหาวิทยาลัยท้องถิ่นได้จัดให้มีการศึกษาการเตรียมการอนุรักษ์ทางวิทยาศาสตร์ ที่ยังทำการได้ทั้งกระดูกแห้งและกระดูกที่ฝังในพื้นที่ชุ่มน้ำ และได้ศึกษาการเตรียมการอนุรักษ์โครงกระดูกที่ขุดพบจากหลุมฝังศพ และจากถ้ำต่าง ๆ ที่กระจัดกระจายไปตามประเทศฝรั่งเศส

ข้าพเจ้าได้เรียนรู้การทำอนุรักษ์สิ่งดังกล่าว ดังนี้

• การเตรียมการก่อนทำการดูดความชื้น ขุดโครงกระดูกทั้งที่สมบูรณ์และไม่สมบูรณ์ (ในกรณีที่อยู่ในหลุมฝังศพที่มีน้ำแช่ขังนาน) ซึ่งต้องคัดแยกชิ้นส่วนที่เปราะและบางออกไปก่อน เพื่อป้องกันการแตกในระหว่างการยกย้าย
• การเตรียมและซ่อมแซมโครงกระดูก (conservation, consolidation and reconstruction) การเตรียมวัสดุทดแทนในการซ่อมแซมโครงกระดูก, การเตรียมวัสดุที่ใช้ในการซ่อมแซมกระดูก